Bij het ontwikkelen van de leraar in de spiegel’ hebben we ons mede laten inspireren door het gedachtegoed van de positieve psychologie. Dat betekent bijvoorbeeld dat positieve opvattingen en overtuigingen van leraren over leerlingen expliciet aan bod komen. Ten aanzien van ‘zorgleerlingen’ bestaat vaak de neiging om vooral problematische kanten te benadrukken. In ‘De leraar in de spiegel’ gaan we samen met de leraar op zoek naar wat bij die leerling wel goed gaat of wat juist aan die leerling wel leuk is, zonder overigens de problemen te negeren. Een van de reflectieve stappen gaat in op het combineren van de persoonlijke constructen met de sterke karaktereigenschappen. Voor de Nederlandse situatie gebruiken we iets gewijzigde deugden, vijf in totaal en 22 sterke karaktereigenschappen. Dit vormt stap 10 van de werkwijze
Bewerkelijke leerlingen in het licht van de positieve psychologie
Rond de eeuwwisseling besteedde het tijdschrift The American Psychologist zijn millenniumnummer aan de Positieve Psychologie, een nieuwe tak aan de uitgebreide boom van de gedragswetenschappen. Gebruik makend van dezelfde wetenschappelijke methoden als waarmee bijvoorbeeld veel psychologen, psychiaters en orthopedagogen afwijkende ontwikkeling onderzoeken, brengen positieve psychologen de achtergronden van geestelijke gezondheid en welzijn in kaart. Zij onderzoeken vooral hoe, waarom en onder welke condities mensen goed functioneren.
Volgens de vertegenwoordigers van deze stroming ligt in de traditionele gedragswetenschap doorgaans de nadruk op wat er mis is bij mensen. Dominant zijn bijvoorbeeld onderzoeksvragen als:
- waarom blijven jongeren weg van school?
- waarom zijn zoveel leerlingen gedemotiveerd?
- waarom zijn er zoveel leerlingen met ADHD?
- waarom raken zoveel leraren burn-out?
Interessanter vinden positieve psychologen het om te onderzoeken hoe het komt dat de meeste leerlingen met plezier naar school gaan, waarom sommige leerlingen met ADHD het juist goed doen op school en hoe het te verklaren is dat zo veel leraren met energie en passie lesgeven? Hoe komt dat? Hoe is het te verklaren dat veel leraren het in hun werk naar hun zin hebben? Waar komt hun passie of hun bezieling vandaan?
Positieve emoties
Positieve psychologie is een paraplubegrip voor de studie naar positieve emoties, positieve karaktertrekken en omgevingen waarin deze tot hun recht kunnen komen (bedrijven, scholen, instellingen, etc.). In onderzoek door arbeidspsychologen wordt gevonden dat werk in een behoefte voorziet. Mensen willen iets betekenen, er toe doen, iets maken, iets ontwikkelen. Het levert sociale contacten op. Dat zien we bijvoorbeeld duidelijk aan mensen die plotseling zonder werk komen te zitten.
Ook voor leerlingen geldt dat zij gemotiveerd naar school komen als zij het idee hebben dat voldaan wordt aan hun behoefte aan zinvolle ervaringen. Zij zijn gemotiveerd als zij mogelijkheden zien om zich te ontplooien en als zij sociale contacten kunnen opdoen. Het idee dat kinderen en jongeren van nature lui zijn en voortdurend tot werken moeten worden aangezet, past niet in het gedachtegoed van de positieve psychologie.
Onderzoek door positieve psychologen is een aanvulling op - en geen vervanging van - wat er bekend is over de achtergronden van menselijk lijden, problemen en stoornissen. De bedoeling is vooral om een meer compleet en uitgebalanceerd beeld te krijgen van het functioneren van mensen; de pieken en de dalen, en alles er tussen in (Seligman, Steen, Park, & Peterson, 2005).
Eén van de projecten van Peterson en Seligman is het ontwikkelen van de Character Strenghts and Virtues: A Handbook and Classification (CSV) (2004), een classificatiesysteem van goede karakter eigenschappen, de “classificatie van sterke kanten”. Dit vormt de tegenhanger van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM), het handboek met alle psychiatrische stoornissen.
Deugden
De CSV onderscheidt een zestal deugden en krachten van mensen, die in bijna elke cultuur op de wereld aangetroffen kunnen worden te weten wijsheid, moed, betrokkenheid, evenwichtigheid en betekenisverlening. Deze zes zijn weer onderverdeeld in 24 zogenaamde karaktersterkten. Ieder hoofdstuk van de CSV beschrijft wat er bekend is of niet bekend is over de verschillende aspecten van de indeling: definities, historische en cross-culturele informatie, manieren van meten, correlaties en consequenties van het niet beschikken over bepaalde karaktersterkten, sexe-verschillen en manieren om krachten van mensen te versterken. Meer informatie over de ‘Classification of Character Strengths’ kan op www.authentichappiness.org worden gevonden.
Hanne Touw
2007
Hanne Touw is werkzaam als docent Pedagogiek bij het Instituut Theo Thijssen en lid van de kenniskring van het lectoraat Gedragsproblemen in de Onderwijspraktijk (Faculteit Educatie, Hogeschool Utrecht).